W Muzeum Narodowym w Kielcach znajduje się zespół 75 obiektów ze zbiorów rodziny Wielopolskich z Chrobrza, w skład którego wchodzą obrazy, rzeźby, grafiki, rzemiosło artystyczne i jeden zabytek przyrody. Zespół ten muzeum wykupiło od spadkobierców rodziny Wielopolskich w 2008 r., dzięki finansowemu wsparciu władz samorządowych woj. świętokrzyskiego, z równoczesnym przyjęciem w darze trzech wyjątkowej wartości portretów. Kolekcja zawiera dzieła będące odbiciem polskiej kultury, a równocześnie wielu kreatywnych faktów, związanych ściśle z historią narodu i państwa oraz z dziejami gospodarczymi na rozległych terenach historycznej ordynacji pińczowskiej (około 1600 do 1944 r.), należącej najpierw do Gonzaga-Myszkowskich, a następnie do skoligaconych z nimi Wielopolskich Gonzaga-Myszkowskich. Zbiory przywieziono tuż po zakończeniu drugiej wojny światowej do ówczesnego Muzeum Świętokrzyskiego w Kielcach, wraz z mieniem podworskim z wielu majątków Kielecczyzny. Do drugiej wojny znajdowały się w Chrobrzu (Pińczowskie) w późnoklasycystycznym pałacu, wybudowanym według planów architekta Henryka Marconiego z inicjatywy właściciela majątku – Aleksandra margrabiego Wielopolskiego Gonzaga-Myszkowskiego, XIII ordynata pińczowskiego; obecnie w odrestaurowanym pałacu mieści się Szkolny Ośrodek Dziedzictwa Kulturowego i Tradycji Rolnej Ponidzia. Wielopolscy nową siedzibę wyposażali w różnorodne dzieła sztuki odziedziczone i sprowadzone z innych rezydencji, a także przez nich zamawiane (np. wizerunki rzeźbiarskie Aleksandra i Pauliny Wielopolskich, wykonane w Monachium przez Johanna Pollaka, 1878 r.).

Trzon kolekcji w kieleckim muzeum stanowią portrety olejne na płótnie (49), ukazujące ordynatów pińczowskich i przedstawicieli ich rodzin z czasów od początku XVII w. do 1920 r., a także inne osobistości znane w Polsce i za granicą (dwa portrety papieży). Sportretowani kreowali życie polityczne i społeczne państwa, szczególnie w takich regionach, jak Małopolska, województwa krakowskie, sandomierskie, a później w XIX w. w Księstwie Warszawskim, Królestwie Polskim (zabór rosyjski) i Galicji (zabór austriacki). Najstarsze portrety, z początku XVII w., ukazują bpa Piotra Myszkowskiego i jego bratanka marszałka koronnego Zygmunta mgb. Gonzaga-Myszkowskiego. Malowidła z drugiej połowy XVII w. przedstawiają: Jana Wielopolskiego, później kanclerza wielkiego koronnego i jego kolejne trzy żony; postacie z kręgu Jana III Sobieskiego (Marię Kazimierę i jej siostry), kolejnych ordynatów (Franciszka I, Karola, Franciszka II, Ignacego) wraz z rodzeństwem, małżonkami i potomkami. W grupie osobistości są także wizerunki: Aleksandra Jana Jabłonowskiego – w efektownym, orientalizującym stroju, Marii Zofii z Sieniawskich Czartoryskiej, właścicielki Wilanowa, marszałka wielkiego koronnego Jerzego Mniszcha. Autorzy obrazów – to m.in. francuscy malarze: Claude Callot i François Desportes, malarze krakowscy czynni w XVIII w.: Antoni Józef Misiowski, Łukasz Orłowski, Franciszek Molitor. Młodzieńczy portret Hieronima Wielopolskiego, późniejszego „pana na Pieskowej Skale”, przypisuje się Augustynowi Mirysowi. Zapewne z pracowni Lampich wyszedł portret Leony hr. Wielopolskiej, matki ordynata Aleksandra XIII. Nazwisk autorów części obrazów nadal jeszcze nie znamy.

W okresie Młodej Polski do tej galerii portretów dotarły z Krakowa do Chrobrza symboliczne kompozycje Jacka Malczewskiego z lat 1907- -1920: portret XV ordynata Aleksandra Erwina Wielopolskiego (1917 r.), „Autoportret malarza w zbroi” (1919 r.) oraz fascynujące po dziś dzień obrazy z cyklu „Polonia”, nawiązujące do odzyskiwania przez Polskę niepodległości: „Pytia” z 1917 r. i „Polonia” z 1918 r. (w dwóch wersjach kobiece personifikacje Polski). Ogromny niepokój w okresie wojny polsko-rosyjskiej 1920 r. zobrazował Malczewski kompozycją „Herkules na rozstajnych drogach...”, w której ociągającemu się przed walką mitycznemu bohaterowi przydał rysy Aleksandra Erwina Wielopolskiego.

Para okazałych martwych natur „myśliwskich” z około 1700 r. – wraz z zachowaną imponujących rozmiarów głową żubra – stanowiły wystrój salonu myśliwskiego w Chrobrzu.

W grupie rzeźb jest replika popiersia młodego Oktawiana Augusta, pamiątka z pobytu w Rzymie (w XIX w.?) i drobne figurki wykonywane dla turystów w „wiecznym mieście” – kopie innych sławnych dzieł antycznych, jak „Herkules Farnese”, „Gal umierający” czy fragment grupy „Apollo, Marsjasz i Scyta”. W kolekcji znajduje się także osiem grafik; reprezentują one tematykę religijną, rodzajową i portretową. Litografia i dwa miedzioryty niemieckich i włoskich grafików transponują dzieła wielkich mistrzów renesansu i baroku: „Ofiarowanie w świątyni” Rogiera van der Weydena, „Pokłon pasterzy” Correggia i Guida Reniego „Archanioł Michał pokonujący szatana”. Znany rytownik niemiecki Johann Hogenberg jest autorem wizerunku kardynała Jerzego Radziwiłła, inny anonimowy litograf niemiecki przeniósł na kamień konny portret Stefana Czarnieckiego według Juliusza Kossaka. Cenne są angielskie sceny rodzajowe, dwie wykonane w ulubionej przez Anglików technice mezzotinty: „Zbiór chmielu” według Johna Frederica Herringa czy „Przybycie żeńców pontyńskich” we-dług znajdującego się w Luwrze obrazu Louisa Leopolda Roberta. Z dziedziny rzemiosła artystycznego są w kolekcji zaledwie trzy obiekty, ale najwyższej klasy artystycznej: dwa meble i figurka porcelanowa. Meble, powstałe w Europie Środkowej w pierwszej połowie XVIII w., zdobi intarsja o motywach taśmowych, cęgowych i figuralnych z rzadkich i cennych gatunków drewna. Stół, o spiralnie skręconych nogach i z bogatą dekoracją blatu, wykonany został prawdopodobnie w Saksonii; dwudrzwiowa szafa, o płycinach drzwi ozdobionych ptakami wkomponowanymi w zwoje cęgowe, to zapewne dzieło meblarzy śląskich lub austriackich. Figurka muzy Erato – praca wybitnego modelarza Friedricha Eliasa Meyera z 1769 r. (uszkodzona niestety) powstała w berlińskiej wytwórni porcelany. Większość dzieł kolekcji Wielo-polskich z Chrobrza prezentowana jest na ekspozycjach stałych kieleckiego muzeum: we „Wnętrzach pałacowych z XVII-XVIII wieku” oraz w „Galerii malarstwa polskiego i europejskiego rzemiosła artystycznego”. Wiele z nich wystawiano w kraju i za granicą, odnotowując w katalogach wystaw i wydawnictwach poświęconych kulturze i sztuce. Muzeum Narodowe w Kielcach planuje wystawę całej kolekcji.

Elżbieta Jeżewska

Anna Kwaśnik-Gliwińska

źródło- http://historia.re.pl/artykul/7379.html